ZABAWA JAKO FORMA PRACY ISTOTA PEDAGOGICZNEJ ZABAWY

Opracowała mgr Jolanta Korzeniewska

Charakterystyka terminu „ zabawa”.

Jest w nauce wiele takich terminów, które trudno zdefiniować.  A co mamy na myśli, gdy chcemy komuś wytłumaczyć, czym jest zabawa? Teoretycy zabawy dali na to pytanie wiele różnych odpowiedzi.

Najwcześniej zaczęto kojarzyć zabawę z przyjemnością. Jej doznawanie miało być tym czynnikiem, który wyróżniał zabawę spośród innych czynności ludzkich.

Karl Groos określił pojęcie zabawy w następujący sposób: „ Zjawisko zabawy występuje wtedy, gdy wzrastający osobnik uaktywnia i rozwija swoje naturalne zdolności z własnej wewnętrznej podniety i bez żadnego celu zewnętrznego”. Groos utożsamiał zabawy zwierząt z zabawami ludzi, dostrzegał, więc w nich sam fakt ćwiczenia poszczególnych organów, pomijał natomiast typowo ludzkie cechy zabawy.

Najdosadniej wypowiedział się o zabawie Lew S. Wygotski. Zwracając uwagę na stronę aktywną zabawy twierdził, że pojawia się ona w takiej sytuacji rozwojowej, gdy do głosu dochodzą tendencje, których dziecko nie może zrealizować. Terenem ich realizacji staje się zabawa. Zabawa jest więc „przebiegającą w wyobraźni iluzoryczną realizacją nie dających się realizować życzeń”.

Zabawa, według Johana Huizinga to „ dobrowolne działanie lub zajęcie, wykonywane w obrębie pewnych ustalonych granic czasu i miejsca, według dobrowolnie przyjętych, lecz bezwarunkowo wiążących reguł; cel jej jest w niej samej, towarzyszy jej uczucie napięcia i radości oraz świadomość niż < zwyczajne życie>.

Jerome S. Bruner stwierdził, iż zabawę cechuje zdumiewająca wytrwałość, z jaka dzieci zajmują się zadaniem. Jeśli nawet początkowe próby zawodzą, dzieci w końcu rozwiązują problem, stosunkowo łatwo pokonując frustracje i przeszkody.

To samo potwierdził Gentscho D. Pirow, według którego dzieci „ stykają się w zabawie z wieloma problemami, które muszą rozwiązać poprzez własne próby, przez poszukiwanie pomysłów i weryfikowanie ich w praktyce”.

Według W. Okonia zabawa jest działaniem wykonywanym dla własnej przyjemności, a opartym na udziale wyobraźni, tworzącej nową rzeczywistość.[1]

Zabawa jest, więc jedną z głównych form ( obok pracy i nauki) działalności człowieka, której głównym motywem jest przeżywanie przyjemności związanej z jej wykonywaniem. Podejmowana bezinteresownie i dobrowolnie, spełnia różnorodne i istotne funkcje psychologiczne. Jest podstawową i typową działalnością wieku dziecięcego. Kiedy ma duże znaczenie kształcące i wychowawcze, sprzyja rozwojowi psychicznemu i fizycznemu dziecka oraz zaspokaja jego potrzebę ruchu i działania.

Zabawy dziecięce najczęściej klasyfikuje się następująco:

• Zabawy twórcze, podczas których dzieci przyjmując pewne role, odtwarzają zachowania ludzi dorosłych;
• Zabawy konstrukcyjne, polegające na wytwarzaniu przedmiotów albo całych obiektów z różnych materiałów;
• Zabawy ruchowe, gry ruchowe, wymagające wykonywania dużej liczby ruchów;
• Zabawy dydaktyczne, polegające na rozwiązywaniu określonych zadań umysłowych..

Cele zabawy

Chcąc przyczynić się do zmiany stylu i metodyki pracy, ożywić i urozmaicić tradycyjne nauczanie i wychowanie 
w  instytucjach oświatowych, wychowawczych i kulturalnych, można korzystać z pedagogiki zabawy, która 
prezentuje duży wachlarz propozycji.

Nauka szkolna wymaga od ucznia często zbyt dużego napięcia. Nadanie jej charakteru zabawy pozwala dziecku 
na łatwiejsze przezwyciężanie trudności.

Pedagogika zabawy to symboliczna nazwa poszukiwań metodycznych, które pozwalają ułatwić uczenie.
Jej celem jest dostarczyć prowadzącemu różnorodnych pomysłów, które umożliwiają świadomą i kreatywną
pracę z grupą.

Wybrane do zajęć zabawy powinny spełniać określone zasady:

Dobrowolność uczestnictwa;

• Uwzględnienie wszystkich poziomów komunikowania;
• Uznanie pozytywnych przeżyć jako wartości i unikanie rywalizacji;
• Posługiwanie się różnorodnymi środkami wyrazu;
• Doktor Zofia Zaorska wyodrębnia następujące rodzaje zabaw:
• Zabawy ułatwiające wzajemne poznanie się;
• Zabawy rozluźniająco - odprężające oparte o taniec, ruch i gest;
• Zabawy ułatwiające wprowadzenie do określonej tematyki spotkania;

W sposób zagadkowy przedstawienie problemu i poszukiwanie jego rozwiązania według ustalonych reguł;

• Metody pozwalające na łączenie doświadczeń i wiedzy uczestników;
• Metody ułatwiające przekaz informacji zwrotnej, sygnalizujące odczucia uczestników;
• Wspólne zabawy integrujące grupę.[2]

Wpływ zabawy na rozwój dziecka

Zabawy pedagogiczne mają niebagatelny wpływ na rozwój psychiczny i fizyczny dziecka:

Działają motywująco ze względu na zainteresowanie samych uczniów. Budzą one w dzieciach      
ciekawość    i   radość z uczenia się, dzięki któremu mogą zdobyć nowe doświadczenia.

Mogą one prowadzić do wyrównania poziomu między dominującymi uczniami a tymi mniej aktywnymi,
pobudzając aktywność dzieci, które zwykle były pasywne.

Ułatwiają wprowadzenie nowych norm komunikacji   i zachowania, unikanych w codziennych  sytuacjach.

Pomagają one dziecku widzieć siebie i innych w sposób całościowy.

Uczą postrzegać krytycznie, otwarcie porozumiewać się, podejmować decyzje, pomagać innym,
współpracować.

Redukują, szczególnie w fazie początkowej, lęki dzieci   i ułatwiają tworzenie spójnej grupy.

Pedagogika zabawy może i powinna być częścią ogólnego procesu kształcenia i pracy terapeutycznej. Pozwala osiągnąć wiele celów terapeutycznych.

Zabawa wykorzystywana w psychoterapii obniża napięcie nerwowe i stany lękowe. Łączy przyjemne z pożytecznym, ułatwia nawiązywanie kontaktu z innymi, uczy współżycia w grupie, daje poczucie bezpieczeństwa i stanowi ulubioną przez dzieci upośledzone formę aktywności.

Wspólna zabawa jest działaniem samonagradzającym – nagrodą jest sama przyjemność bawienia się.

Swobodna zabawa odgrywa ważna rolę w socjalizacji dziecka niepełnosprawnego. Może ono podejmować decyzje metodą prób i błędów, nie obawiając się kary. W. Wojciechowska stworzyła program spontanicznych i niekierowanych zabaw w grupach czteroosobowych.

W eksperymencie z dziećmi głęboko upośledzonymi, liczyła się spontaniczność działań ( nauczyciel nie ingerował w wybór zabawy). Z eksperymentu wynika, iż swobodna zabawa jest realizacją autentycznej potrzeby psychicznej. Włączenie się dorosłych w tym przypadku do zabawy, powoduje wzrost zachowań rywalizujących o bliski kontakt z dorosłym i nie sprzyja to społecznym zachowaniom między dziećmi.

Dzieci upośledzone mogą bawić się twórczo z innymi dziećmi pod warunkiem stworzenia im psychologicznego pola dla realizacji potencjału rozwojowego i przy obecności osoby wspierającej aktywność dziecka.[3]

W pracy z osobami z upośledzeniem nie trzeba stosować jakichś metod „specjalnych”, stworzonych z myślą o ludziach z obniżoną sprawnością intelektualną. Należy jedynie pamiętać o uwzględnieniu możliwości indywidualnych poszczególnych osób i całej grupy, o uproszczeniu proponowanych metod.

Ważna jest odpowiednia metodyka- podzielenie materiału na małe etapy, kroki, które wprowadzamy stopniowo. Należy często stosować przekaz ruchowy, pozawerbalny, jest on łatwiejszy w odbiorze.

Często praca tymi metodami jest dla osób z upośledzeniem umysłowym rzadką okazją do doświadczenia siebie w nowych, różnorodnych rolach i ważne, żeby prowadzący dał uczestnikom taką możliwość.

Zabawa jako cel edukacyjny

• Działania pedagogiki zabawy służą także celom edukacyjnym. Należy tylko zadbać o zorganizowanie działań w zrozumiałej dla uczestników konwencji i zachowanie ciągłości tematycznej.W pedagogice zabawy istnieje wiele metod aktywizujących uczniów, które pozwalają na doznanie poczucia podmiotowości uczącego się dziecka. Oto niektóre z nich:
• Burza mózgów- metoda zabawowa kształtująca pomysłowość i wyobraźnię, inaczej giełda pomysłów. Celem tej metody jest zgromadzenie w krótkim czasie dużej ilości pomysłów na rozwiązanie jakiegoś problemu.

Zastosowanie na lekcjach „ burzy mózgów” pozwala na:

- Włączenie wszystkich uczniów do pracy,
- Szybkie zgromadzenie dużej ilości pomysłów,
- Przeprowadzenie rozgrzewki umysłowej,
- Sprawdzenie posiadanej wiedzy.

• Analiza przypadku- uczy, że istnieje wiele rozwiązań problemu, a świat i życie jest złożone. Metoda ta pobudza do myślenia, działania, surowej oceny oraz poszukiwania wyjścia z trudnych sytuacji.
• Symulacje- metoda ta polega na naśladowaniu rzeczywistości. Jest to duża zabawa „na niby”. Symulacje mogą obejmować takie umiejętności jak: zabawy w sklep,    w nauczyciela, w lekarza, wysyłanie listu na poczcie itp. Ideą symulacji jest doskonalenie konkretnych umiejętności oraz uczenie się na błędach popełnianych w bezpiecznej sytuacji ćwiczeniowej. Nieudane zachowania można poddać korekcie i powtarzać, aż do osiągnięcia perfekcji.
• Pytania i odpowiedzi- w kontekście formułowanych pytań dokonuje się prezentacji powiązań przyczynowo-skutkowych między faktami i zjawiskami. Pytania będą miały charakter kreatywny, jeżeli będą „poszukujące” i realizowane w atmosferze zabawy. Mogą być prowokacyjne, poszerzające myślenie, pomysłowość ( np., Co by się stało, gdyby...?). Pytania uczniów świadczą o ich aktywności poznawcze, o posiadaniu umiejętności, którą trzeba doskonalić i pielęgnować.
• Gry planszowe- jest to metoda zawierająca treści dydaktyczne i wychowawcze. Uczyścisłego przestrzegania reguł, aktywizuje uczniów, integruje różne dziedziny aktywności oraz przyspiesza ich rozwój. Gry planszowe uczą twórczego myślenia, rozwijają wyobraźnię, nadają sens pracy, zmuszają do współdziałania, stwarzają okazję do rozwijania umiejętności szkolnych, dają satysfakcję z wykonanej pracy, treści ujęte w grach głęboko zapadają w pamięci.[4]

Praca metodami pedagogiki zabawy to bezpieczna praca w grupie, której towarzyszy    przyjemność i  radość, dającmożliwości doświadczenia własnej twórczości i służy akceptacji swoich możliwości i ograniczeń ( także fizycznych).Dobrze jest zachęcać do żartów i działań spontanicznych, bo one pozwalają na aktywne i twórcze odbieranie otaczającego świata. Pedagogika zabawy nie jest dyscypliną mająca cele same w sobie, lecz wzbogaca ona i wspiera procesy pedagogiczne oraz komunikację poprzez sensowna i bogatą w przeżycia metodykę. Zabawa ma prowadzić do stymulowania aktywności i zaangażowania oraz umożliwić wspólne odkrywanie i doświadczanie otaczającej rzeczywistości, a także odczytywanie jej znaczenia i sensu.Pedagogika zabawy jest jedną z propozycji urzeczywistnienia trafnych powiedzeń:

Powiedz  - a zapomnę. Pokaż - a zapamiętam.Pozwól mi działać - a zrozumiem.

„ Nie da się latać z zawiązanymi skrzydłami, od samego mówienia one się nie rozpostrą”.

[1] Wincety Okoń, Zabawa a rzeczywisstość,Warszawa 1987

[2] E. Kędzior – Niczyporuk, Wprowadzenie do pedagogiki zabawy,

[3] J. Sowa, F. Wojciechowski, Proces rehabilitacji w kontekście edukacji, Wydawnictwo Oświatowe, Fosze, Rzeszów

[4] R. Więckowski, Metody wspierania aktywności edukacyjnej,Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa